Verslag

Op de valreep van oud naar nieuw nog een topvoorstelling te zien krijgen, dát is pas een mooi kerstcadeau. De diepmenselijke en sobere benadering van regisseur Frank Van Laecke maakt van ‘Anatevka’ een erg krachtige en ontroerende voorstelling, waarin bijzonder sterk geacteerd wordt.

Producent Mark Vijn grijpt graag terug naar beproefde titels. ‘Anatevka’ bijvoorbeeld. En waarom ook niet? Dit stuk heeft zoveel te vertellen en raakt zoveel menselijke thema’s aan, dat je het meerdere keren kan gaan zien, ook los van de historische context waarin het verhaal zich afspeelt. Het actualiteitsgehalte zal wat dat betreft altijd 100% zijn.

‘Anatevka’ of ‘Fiddler on the roof’ is gebaseerd op verhalen van de Jiddische schrijver Sholom Aleichem, die in 1894 gebundeld werden in ‘Tewje, der milchiger’. De musical gebaseerd op deze verhalen, ging in september 1964 op Broadway in première, met Zero Mostel in de hoofdrol, en speelde er meer dan 3200 voorstellingen. Een filmversie in 1971 van Norman Jewison viel flink in de prijzen en Chaim Topol vestigde zich als ‘de definitieve Tevye’; hij zou de rol nog in talloze theaterproducties spelen.

In het Nederlands zijn we inmiddels aan de vierde professionele voorstelling toe. Al in 1966 speelde Lex Goudsmit melkman Tevye, wat hij trouwens in Londen nog eens zou overdoen. In 1991 schitterde de betreurde Nolle Versyp in een mooie versie van het koninklijk Ballet van Vlaanderen, en zeven jaar later zong Henk Poort ‘Als ik toch eens rijk was…’ in een productie van Joop van den Ende.

Anatevka is het dorpje waar de arme melkboer Tevye, anno 1905 in het Tsaristische Rusland, woont met zijn vrouw Golde en zijn vijf dochters. Ze maken deel uit van de joodse gemeenschap, die zo goed en zo kwaad als het gaat, spartelt om het hoofd boven water te houden en vasthoudt aan haar tradities. Maar die komen onder druk te staan, door de veranderingen in de maatschappij, de dreigende revolutie en de Russische vervolgingsdrang. Op een kleinere schaal dwingen de partnerkeuzes van zijn drie oudste dochters Tevye om zijn vastgeroeste ideeën in vraag te stellen. Zijn oude waarden bieden hem maar weinig houvast meer, zeker als de joodse bewoners van Anatevka dan ook nog van hun geboortegrond worden weggejaagd.

‘Anatevka’ is in de eerste plaats een sterk, mensgedreven stuk met een mooie, jiddisch geïnspireerde partituur, dat het minder moet hebben van veel toeters en bellen, dan wel van sterke en doorleefde vertolkingen. Dat heeft regisseur Frank Van Laecke goed begrepen. Meer nog, hij heeft ‘Anatevka’ helemaal tot de essentie herleid: de weinige decorstukken – tafels, een deur, een dak – komen letterlijk uit de grond tevoorschijn en op het witte achterdoek worden vergezichten geprojecteerd. Toch is het scènebeeld niet eentonig, ook al dankzij de mooie, geïnspireerde belichting van Coen van der Hoeven. Dit concept stelt de acteurs voor hun eigen verantwoordelijkheid, en zonder uitzondering nemen ze die ter harte.
De eerste scène, ‘Traditie’, blijft nog wat in de theaterlijst hangen – en slaat nog niet echt over in de zaal –, wat een beetje doet vrezen voor een te afstandelijke benadering van het stuk. Maar vanaf Tevyes ‘Als ik toch eens rijk was…’ is die gedachte definitief van de baan. Met een juiste balans van humor en tragiek grijpt deze voorstelling je vast, en volgt het ene hoogtepunt op het andere.

Van Laecke werkt zijn concept op basis van ‘grond’ consequent uit: de gebondenheid aan de geboortegrond, de zowel letterlijke als figuurlijke ‘ontworteling’ van de personages… Neem nu de scène waarin Tevye zijn tweede dochter Hodel vaarwel zegt, als zij haar geliefde Perchik in Siberië achterna gaat en als Tevye haar een doosje met haar geboortegrond meegeeft. Het mooie en krachtige eindbeeld vormt het hoogtepunt van dat concept. Dat Van Laecke mooie beelden kan toveren en ook een doordachte personenregie niet uit het oog verliest, wisten we al; zijn kunst komt in ‘Anatevka’ tot zijn volle recht.

Henk Poort speelde de rol van Tevye tien jaar geleden al, maar brengt er nu geen kopie van. Hij bast en briest, de papa die zijn gezin en zijn levensgewoontes onveranderd wil zien, maar schreit en breekt ook als hij de greep toch verliest. Hartverscheurend is het als hij zijn ene dochter Hodel ziet vertrekken naar Siberië en zijn lieveling Chava wel moét verstoten als ze zich verlooft met een Rus. Henk Poort zet met zijn rijke, evenwichtige en ontroerende vertolking een droom van een Tevye neer.

Doris Baaten geeft hem prachtig weerwerk als de strenge maar warmhartige Golde. Als zij Tevye, voor het eerst na 25 jaar huwelijk, in het mooie lied ‘Hou je van mij’ zegt dat ze hem graag ziet, zie je twee acteurs op de top van hun kunnen.

Opgezweept door zoveel talent, doet de rest van de cast niet onder. De dochters die Babette Holtmann, Sophie Veldhuizen en Madelon van der Poel neerzetten, zijn erg geloofwaardig, mooi en breekbaar gespeeld, en prachtig gezongen. Bij de aanstaande schoonzonen valt vooral Marc-Peter van der Maas op door zijn frisse vertolking van de ietwat sullige Motel. Zowel Addo Kruizinga (Perchik) als Roel Vankerckhoven (Fyedka) heeft het iets moeilijker om de natuurlijke speelstijl van de anderen te volgen. Voorts vallen ook nog de klassenbakken Bea Meuleman (die bij Van den Ende de rol van Golde speelde) als koppelaarster Yente, Bert Simhoffer als Leiser Wolf en Paul Vaes als Russische agent op.

Wie er vooraf nog mocht aan twijfelen dat een nieuwe versie van ‘Anatevka’ relevant kon zijn en iets kon toevoegen aan het stuk, kreeg gelukkig ongelijk. De sobere en toch zeer trefzekere regie, de schitterende acteerprestaties en de universele thematiek van het stuk leverden op de valreep één van de topvoorstellingen van 2008 op.

Johan